Cách nhận biết van đang mở hay đóng

Việc nắm được cách nhận biết van đang mở hay đóng là yếu tố quan trọng để vận hành hệ thống đường ống an toàn và hiệu quả. Nếu xác định sai trạng thái van, hệ thống có thể thất thoát lưu chất, giảm áp, thậm chí gây sự cố nghiêm trọng. 

Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn chi tiết cách kiểm tra trạng thái của từng loại van phổ biến, giúp kỹ thuật và người vận hành dễ dàng đánh giá đúng tình trạng van chỉ trong vài giây.

Cách nhận biết van đang mở hay đóng theo từng loại van phổ biến

Van bi

Đối với van bi, cách nhận biết van đang mở hay đóng rất đơn giản nhờ thiết kế tay gạt đặc trưng. Khi tay gạt song song với đường ống, viên bi bên trong đang xoay theo chiều mở, cho phép dòng chảy đi qua. 

Ngược lại, khi tay gạt vuông góc với đường ống, đường kính lỗ bi bị xoay ngang, đồng nghĩa van đang đóng hoàn toàn. 

Một số dòng van bi công nghiệp còn có cửa sổ chỉ thị vị trí ngay trên thân hoặc trên bộ điều khiển, giúp xác định trạng thái van trong môi trường khó quan sát.

Nhận biết van bi đóng mở thông qua tay gạt

Van bướm

Đối với van bướm, trạng thái mở – đóng được thể hiện qua tay gạt hoặc tay quay điều khiển. Khi quan sát góc xoay trục của đĩa bướm, nếu đĩa nằm vuông góc với chiều dòng chảy nghĩa là van đang đóng; còn khi đĩa nằm song song với chiều dòng chảy thì van đang mở. 

Trạng thái đóng mở của van bướm được thể hiện qua tay gạt hoặc tay quay điều khiển

Tuy nhiên, tùy chiều lắp đặt mà góc xoay 90° có thể tương ứng với mở hoặc đóng. Vì vậy người vận hành cần xem ký hiệu trên tay gạt. Với các van bướm điều khiển điện hoặc khí nén, bộ hiển thị cơ (mechanical indicator) trên đầu actuator sẽ cho biết trạng thái chính xác của đĩa bướm.

Van cổng

Van cổng có cơ chế đóng mở bằng cách nâng hoặc hạ cửa van, nên trạng thái rất dễ nhận biết ở dòng ty nổi (OS&Y). Khi ty van nâng lên cao, tức cửa van đang mở; khi ty hạ xuống sát nắp van, nghĩa là van đã đóng. 

Van cổng có cơ chế đóng mở bằng cách nâng hoặc hạ cửa van

Với dòng ty chìm, vì ty không di chuyển ra ngoài nên cần dựa vào số vòng quay của tay quay hoặc chỉ thị cơ trên nắp van để xác định trạng thái. Nhiều hệ thống còn tích hợp thang chỉ thị để tránh nhầm lẫn khi vận hành.

Van cầu

Van cầu điều tiết lưu lượng bằng chuyển động lên xuống của đĩa, nên trạng thái được xác định thông qua độ nâng của tay quay khi xoay. Khi tay quay được vặn mở, trục ty nâng đĩa lên giúp dòng chảy đi qua; khi vặn ngược, đĩa hạ xuống để đóng. 

Van cầu điều tiết lưu lượng bằng chuyển động lên xuống của đĩa

Một số dòng van cầu công nghiệp cao cấp có thang chỉ thị vị trí giúp người vận hành biết được van đang mở bao nhiêu phần trăm, hỗ trợ điều tiết chính xác hơn.

Van điện từ

Van điện từ có hai trạng thái mặc định NC (Normally Closed – thường đóng) và NO (Normally Open – thường mở). Khi cấp điện, trạng thái sẽ thay đổi theo thiết kế của cuộn coil. 

Van điện từ có hai trạng thái mặc định NC (thường đóng) và NO (thường mở)

Người vận hành có thể nhận biết bằng cách kiểm tra ký hiệu NC/NO trên thân van hoặc dựa vào đồng hồ áp suất trước – sau van. Nếu van đang mở, áp suất phía sau sẽ tăng hoặc có lưu lượng đi qua; nếu van đóng, áp sau thường bằng 0 hoặc rất thấp.

Van điều khiển điện/khí nén

Các dòng van điều khiển thường được trang bị bộ hiển thị vị trí (position indicator) trên actuator, hiển thị rõ ràng trạng thái mở – đóng hoặc phần trăm góc mở. 

Ngoài ra, van điều khiển điện/khí nén còn có tín hiệu phản hồi 4–20mA truyền về tủ PLC hoặc hệ thống SCADA, giúp kỹ thuật xác định chính xác trạng thái từ xa. 

Đây là cách kiểm tra đáng tin cậy nhất trong các hệ thống tự động hóa yêu cầu độ chính xác cao.

Các dấu hiệu nhận biết van có thể đang kẹt hoặc không đóng/mở hết

Cách nhận biết van đang bị kẹt hoặc không đóng mở hết có thể thông qua những dấu hiệu trên

Áp suất đầu vào – đầu ra không đạt

Một trong những tín hiệu rõ ràng nhất là chênh lệch áp suất không đúng như thiết kế. Ví dụ: van đang ở trạng thái mở nhưng áp phía sau lại thấp hơn nhiều, hoặc van được đóng nhưng vẫn còn áp/ lưu chất rò qua. 

Điều này thường xuất phát từ tình trạng đĩa van kẹt, đóng không kín, hoặc vật cản mắc bên trong.

Tiếng ồn bất thường, rung lắc

Khi van không đóng mở trơn tru, dòng chảy bị cản trở sẽ tạo ra tiếng rít, tiếng rung hoặc tiếng va đập nhẹ. 

Trong trường hợp nghiêm trọng, hiện tượng cavitation (xâm thực) có thể xảy ra gây rung lắc mạnh, làm giảm tuổi thọ van. Đây là dấu hiệu cho thấy van có thể bị kẹt hoặc hoạt động sai vị trí.

Bộ hiển thị vị trí không trùng với thực tế

Ở các loại van có bộ hiển thị cơ hoặc điện tử, nếu chỉ thị báo “OPEN” nhưng áp/lưu lượng lại không thay đổi, rất có thể bộ phận truyền động bên trong bị kẹt, trục van không xoay theo đúng lệnh. 

Tương tự, van báo “CLOSE” nhưng vẫn có dòng chảy chứng tỏ van đóng chưa kín hoặc đang kẹt ở giữa hành trình.

Lưu lượng qua đồng hồ không đúng với trạng thái vận hành mong muốn

Đây là cách kiểm tra cực kỳ chính xác. Nếu van mở hoàn toàn nhưng lưu lượng thấp hơn bình thường, hoặc van đóng nhưng đồng hồ vẫn báo lưu thông, nghĩa là van đang gặp lỗi. Nguyên nhân có thể do: mòn gioăng, cặn bẩn trong thân, bộ truyền động hỏng hoặc đĩa van kẹt tại vị trí trung gian.

Việc nhận biết van đang mở hay đóng, cũng như phát hiện sớm các dấu hiệu van bị kẹt hoặc hoạt động không hết hành trình, đóng vai trò quan trọng trong vận hành hệ thống đường ống an toàn và hiệu quả. 

Khi hiểu đúng nguyên lý và quan sát đúng cách trên từng loại van, người vận hành có thể giảm thiểu rủi ro, tránh thất thoát lưu chất và kéo dài tuổi thọ thiết bị. 

Để hệ thống hoạt động ổn định, hãy thường xuyên kiểm tra, bảo dưỡng định kỳ và sử dụng van chính hãng từ đơn vị uy tín. Nếu cần hỗ trợ kỹ thuật hoặc tư vấn chọn van phù hợp, Tuấn Hưng Phát luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn.